اوراق آتی سبد سهام چیست؟
نویسنده: کارگزاری اردیبهشت ایرانیان تعداد بازدید: 1559 تعداد نظرات ارسالی: 0

اوراق آتی سبد سهام چیست؟

تعریف قرارداد آتی

قرارداد آتی قراردادی دو طرفه است که براساس آن خریدار و فروشنده تعهد می کنند، دارایی موضوع قرارداد را به قیمت مشخص و در تاریخ معینی در آینده داد و ستد کنند. دارایی موضوع قرارداد آتی که فروشنده و خریدار متعهد به مبادله ی آن می شوند، دارایی پایه نامیده می شود. این دارایی پایه می تواند سهام، سبد سهام، کالا، سکه طلا و.... باشد.



اصطلاحات رایج در قرارداد آتی

دارایی پایه: کالا یا ابزاری مالی که قرارداد آتی بر روی آن ایجاد می شود؛ مانند سهام، سبد سهام، کالا، سکه طلا و.......



اندازه ی قرارداد: تعداد دارایی پایه ای است که در هر قرارداد آتی، خرید یا فروش آن تعهد می شود.

 

موقعیت تعهدی خرید/ فروش: موقعیت تعهدی است که مشتری با اتخاذ آن، متعهد به خرید/فروش دارایی پایه در سررسید قرارداد با قیمت توافق شده می شود.

 

موقعیت تعهدی باز: موقعیت تعهدی است که مشتری نسبت به ایفای تعهدات موضوع آن همچنان ملزم است. (موقعیت های ساقط نشده با موقعیت معکوس، تسویه نقدی یا تحویل فیزیکی)



تسویه فیزیکی: تسویه نهایی قرارداد آتی از طریق انتقال دارایی پایه از فروشنده به خریدار و پرداخت ارزش بازار قرارداد آتی توسط خریدار در سررسید است.



تسویه نقدی: تسویه نهایی قرارداد آتی به طور نقدی براساس آخرین قیمت تسویه روزانه آتی که منجر به سقوط تعهدات طرفین می شود.



وجه تضمین اولیه: وجهی است که از طرفین قرارداد آتی برای جلوگیری از امتناع از انجام قرارداد آتی دریافت می شود.



حداقل وجه تضمین: درصدی از وجه تضمین لازم است که کاهش موجودی حساب عملیاتی به کمتر از این نسبت، منجر به صدور اخطاریه افزایش وجه تضمین می شود.



وجه تضمین جبرانی: وجهی است که باید مشتریان دریافت کننده اخطاریه افزایش وجه تضمین، نسبت به تودیع آن در حساب عملیاتی مشتری نزد کارگزار یا اتاق پایاپای تا سطح وجه تضمین لازم اقدام نمایند.



وجه تضمین لازم: وجه تضمینی است که به طور روزانه متناسب با موقعیت های باز در قراردادهای آتی و براساس قیمت تسویه روزانه محاسبه شده و میزان آن به ازای هر قرارداد، در مشخصات قرارداد تعیین می شود. اگر وجه تضمین پرداخت شده از حداقل وجه تضمین کمتر باشد، باید تا سطح وجه تضمین لازم افزایش یابد.



اخطاریه وجه تضمین: اخطاریه ای است که به منظور افزایش وجه تضمین مشتری تا سطح وجه تضمین لازم از طرف کارگزار به مشتری ارسال می شود.



به روزرسانی حساب ها: فرآیندی است که پس از پایان جلسه معاملات انجام می شود و طی آن حساب  وجه تضمین مشتریان به روز رسانی می شود. به عبارت دیگر سود یا زیان روزانه بر روی حساب مشتری منظور می شود.



سبد مرجع: سبدی متشکل از سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس است که برای آن شاخص محاسبه می شود.



سبد پایه: سبدی از سهام که قرارداد آتی مبتنی بر آن است و به گونه ای طراحی می شود که نماینده ی سبد مرجع باشد.



قرارداد آتی سبد سهام با کارکرد آتی شاخص

قرارداد آتی سبد سهام، قراردادی است که فروشنده تعهد می کند در سررسید تعیین شده، سبد پایه را به قیمتی که در زمان قرارداد تعیین می شود، بفروشد و در مقابل خریدار متعهد می شود آن سبد پایه را در تاریخ سررسید خریداری کند. در واقع دارایی پایه این دسته از قراردادهای آتی، سبدی از سهام است که به آن سبد پایه گفته می شود. از آن جا که سبد پایه به گونه ای طراحی می شود که نماینده ی سبد شاخص باشد، بنابراین بازدهی سبد پایه معادل بازدهی شاخص است و از این رو قرارداد آتی بر روی سبد پایه، دقیقا کارکردهای آتی شاخص را برای سرمایه گذاران فراهم می کند.



ارزش سبد پایه

معامله گر قرارداد آتی، برای آن که بداند دارایی پایه در تاریخ سررسید یا هر تاریخی در آینده، چه میزان ارزش دارد، باید ارزش حال حاضر دارایی پایه را بداند. ارزش دارایی پایه این قراردادها (یعنی ارزش سبد پایه) عبارت است از حاصل ضرب تعداد هریک از سهام درون سبد پایه در قیمت های متناظر آنها. برای مثال اگر در سبد پایه، 1000 سهم الف و 2000 سهم ب وجود داشته باشد و قیمت سهم الف و ب در بازار به ترتیب 150 و 100 ریال باشد، ارزش سبد پایه برابر با 350000 ریال خواهد بود. از آنجایی که در هر لحظه از ساعات معاملاتی، قیمت سهام در حال تغییر است، بنابراین به دست آوردن ارزش سبد پایه کاری مشکل است. برای رفع این مشکل، از عدد شاخص استفاده می شود که در ادامه توضیح داده می شود.



نقش عدد شاخص در قراردادهای آتی سبد سهام

شاخص نماگری است که تغییرات قیمت سبدی از سهام را نشان می دهد. سبدی که شاخص برای آن محاسبه می شود را سبد مرجع می نامیم. سبد مرجع نشان می دهد که کدام سهام و به چه تعدادی در شاخص حضور دارند. تعداد سهام موجود در سبد مرجع بسته به نوع شاخص می تواند تعداد کل سهام شرکت یا سهام شناور آزاد آن باشد.

برای مثال شاخص 30 شرکت در بورس تهران در هر لحظه نشان می دهد که سطح عمومی قیمت سهام موجود در این شاخص چقدر است و از تغییرات عدد این شاخص می توان تغییرات سطح عمومی قیمت این سهام را به دست آورد. به عبارت دیگر بازدهی شاخص 30 شرکت نشان می دهد که اگر سرمایه گذار سبدی از همان شرکت های موجود در شاخص را با همان نسبت داشته باشد، چه میزان بازدهی را به دست خواهد آورد. از این رو اگر سبد سهامی که به عنوان دارایی پایه قرارداد آتی در نظر گرفته می شود، سبدی باشد که بر روی آن شاخص محاسبه می شود (مثل سبد سهام 30 شرکت بزرگ)، آن گاه می توان سبد را به گونه ای طراحی کرد که ارزش آن همواره برابر با حاصل ضرب یک مضرب ثابت در عدد شاخص در هر لحظه از زمان باشد. در این حالت نیازی نیست که برای محاسبه ارزش سبد پایه، تک تک سهام موجود در سبد را در قیمت های متناظر لحظه ای ضرب کنیم بلکه تنها با نگاهی به عدد شاخص می توان ارزش سبد را محاسبه کرد. برای مثال فرض کنید که سبد پایه قرارداد آتی، همان ترکیب شاخص 30 شرکت بزرگ باشد و از هرکدام از این 30 سهم، به تعدادی در درون سبد قرار داده شود که در روز اول برابر با عدد شاخص باشد. در این حالت اگر عدد شاخص در اولین روز 9207 باشد، ارزش سبد پایه برابر 9207 ریال خواهد بود. در نتیجه در تمامی روزهای معاملاتی آینده، قیمت دارایی پایه ی قرارداد آتی دقیقا برابر عدد شاخص خواهد بود. برای مثال اگر عدد شاخص به 9341 برسد، ارزش سبد پایه برابر با 9341 ریال خواهد بود. لازم به ذکر است که قرارداد آتی در اندازه های ثابتی مثلا 10000 تایی تعریف می شود. از این رو در مثال فوق، ارزش دارایی پایه یک قرارداد آتی در بازار نقد برابر 92070000 خواهد بود (که حاصلضرب 10000 در 9207 ریال است یعنی ارزش 10000 عدد سبد پایه که هر سبد پایه 9207 ریال ارزش دارد). بنابراین در روزی که عدد شاخص به 9341 می رسد، ارزش یک قرارداد آتی سبد سهام شاخص 30 شرکت بزرگ برابر 93410000 ریال خواهد بود.



ترکیب سبد پایه

سبد پایه به گونه ای طراحی می شود که ارزش آن بتواند توسط یک شاخص به طور دقیق ردگیری شود تا از این راه، قرارداد آتی بر روی سبد پایه دقیقا کارکردهای آتی شاخص را داشته باشد. از این رو، اگرچه سبد پایه با هر ترکیبی می تواند به صورت تئوری مبنای قرارداد آتی باشد، اما تنها سبدهایی که برای به دست آوردن ارزش آن ها، شاخص محاسبه می شود به لحاظ کاربردی قابل معامله هستند. به عبارت دیگر از آن جا که به دست آوردن ارزش سبد پایه در هر زمان، دانستن تاریخچه ی عملکرد آن و نیز پیش بینی روند آتی ارزش سبد پایه به لحاظ کاربردی تنها در صورتی امکان پذیر است که برای سبد پایه یک شاخص وجود داشته باشد، بنابراین  مبنای تعیین ترکیب سبد پایه، سبد مرجع شاخص هایی است که در بورس محاسبه می شوند. به این صورت که سبد پایه ی 30 شرکت بزرگ، نه تنها دقیقا از همان 30 شرکتی ساخته می شود که سبد مرجع شاخص 30 شرکت بزرگ از آنها تشکیل شده است بلکه نسبت این سهام به یکدیگر در سبد پایه و سبد مرجع دقیقا یکسان است. به عبارت دیگر سبد پایه کوچک شده سبد مرجع است و هدف از کوچک کردن آن، قابل معامله شدن است.



تعدیل ترکیب سبد پایه

همانند قراردادهای آتی سهم، این امکان وجود دارد که ترکیب سبد پایه در اثر تقسیم سود یا افزایش سرمایه از محل آورده یا سود انباشته توسط ناشر هرکدام از سهام موجود در سبد پایه، تغییر کند. علاوه بر این موارد، ورود و خروج شرکت به سبد مرجع در اثرپذیرش یا لغو پذیرش شرکت و نیز تعدیل دوره ای ترکیب شاخص دیگر عواملی هستند که می توانند ترکیب سبد پایه را تغییر دهند. اما نکته ی حایز اهمیت این است که حتی در صورت تغییر ترکیب سبد پایه، همچنان ارزش سبد پایه برابر با عدد شاخص خواهد بود. این ویژگی مهم ترین خصیصه ی قرارداد آتی سبد سهام است چرا که آنچه برای سرمایه گذار اهمیت دارد این است که ارزش دارایی پایه را در هر لحظه بتواند به سادگی به دست آورد و تعدیلات گفته شده در بالا، روند ارزش دارایی پایه را به هم نزند. البته در صورتی که خریدار و فروشنده ی قرارداد آتی سبد سهام بخواهند در سررسید، قرارداد را به صورت فیزیکی تسویه کنند، تعدیل ترکیب سبد سهام اهمیت دارد. از این رو ترکیب سبد پایه، نه تنها پیش از اولین روز معاملاتی قراردادهای آتی سبد سهام توسط بورس تعیین و اطلاع رسانی می شود، بلکه در صورت بروز مواردی که منجر به تعدیل سبد پایه می شود، ترکیب جدید نیز به فعالان بازار اعلام می شود.



ارزش گذاری قرارداد آتی سبد سهام

عوامل مختلفی بر قیمت قرارداد آتی سبد سهام تاثیر می گذارند که می توان به ارزش سبد پایه در بازار نقد، نرخ بهره، سود تقسیمی، زمان باقی مانده تا سررسید و هزینه های معاملاتی اشاره کرد. در کشور ما معاملات قرارداد آتی سبد سهام مشمول معافیت مالیاتی است و نیازی به احتساب مالیات در هزینه های معاملاتی نیست. برای ارزش گذاری قرارداد آتی سبد سهام نیز از همان روش و فرمول متعارف قرارداد آتی استفاده می شود.  قیمتی که از فرمول متعارف برای ارزشگذاری قرارداد به دست می آید، یک قیمت منصفانه و عاری از آربیتراژ است که می تواند با قیمت های واقعی در بازار آتی متفاوت باشد. این تفاوت از عواملی نظیر عرضه و تقاضا، نقد شوندگی بازار و هزینه های معاملات ناشی می شوند.



مزایای معاملات آتی سبد سهام

1) امکان سرمایه گذاری در سبد سهام شاخص: برخلاف سهام شاخص به طور مستقیم قابل سرمایه گذاری نیست. از آنجا که ارزش نقدی سبد پایه همواره برابر با عدد شاخص است، اولین مزیت قراردادهای آتی سبد سهام این است که سرمایه گذاران با خرید و فروش قراردادهای آتی سبد سهام می توانند کارکردهای معامله ی آتی شاخص را به دست آورند و از نوسانات شاخص در جهت های مختلف سود کسب کنند. بدون قراردادهای آتی سبد سهام، امکان اخذ موقعیت فروش بر روی شاخص وجود ندارد.

2) پوشش ریسک (حمایت از ارزش سبد سرمایه گذاری): مهمترین ویژگی قراردادهای آتی سبد سهام، فراهم کردن یک ابزار منحصر به فرد در پوشش ریسک است. فرض کنید سبد سرمایه گذاری سرمایه گذار از شاخص بازار تبعیت کرده و سرمایه گذار بر این باور است که بازار رو به افول بوده و کاهش خواهد یافت و از طرفی دیگر، سرمایه گذار بنا به دلایلی همچون هزینه های معاملات، قصد فروش سهام خود را نیز ندارد. در این صورت سرمایه گذار می تواند برای مدیریت ریسک سبد خود از قراردادهای آتی سبد سهام استفاده کرده و از طریق فروش قراردادهای آتی سبد سهام اقدام به حمایت از سبد خود کند.

3) عدم امکان دستکاری سبد پایه در بازار نقد: در معاملات ابزارهای مشتقه همواره این ریسک وجود دارد که ارزش دارایی پایه در بازار نقد دستکاری شده و در بازار آتی به صورت اهرمی سود به دست آید.  به همین دلیل بورس ها تمرکز بیشتری را به کنترل فعالیت های معاملاتی بر روی دارایی پایه ی قراردادهای مشتقه اختصاص می دهند. اما از آنجایی که در قراردادهای آتی سبد سهام، سبد پایه شامل تعداد زیادی از اوراق بهادار است و دستکاری ارزش سبد پایه مستلزم دستکاری قیمت تمامی اوراق درون سبد است، بنابراین احتمال دستکاری سبد پایه بسیار پایین بوده و این امر استفاده از آن به عنوان دارایی پایه ابزارهای مشتقه را جذاب تر می کند.

4) متنوع سازی تنها با اخذ یک موقعیت: با اخذ موقعیت در بازار قرارداد آتی سبد سهام، متنوع سازی انجام می شود و از این رو حساسیت سود یا زیان معامله گر نسبت به نوسان قیمت یک سهم مشخص کمتر است. به عبارت دیگر، خرید و فروش قراردادهای آتی سبد سهام به سرمایه گذار این امکان را می دهد که فقط با یک معامله و با پرداخت درصدی از ارزش معامله، در یک مجموعه از سهام سرمایه گذاری کند بدون این که ملزم به خرید و فروش تک تک این سهام باشد.

5) اهرمی بودن: معاملات قراردادهای آتی سبد سهام به صورت اهرمی است به این معنی که سرمایه گذاران در معاملات این قراردادها، فقط ملزم به پرداخت درصد کوچکی از ارزش کل قرارداد آتی به عنوان وجه تضمین هستند. از این رو می توان گفت که با معامله ی قراردادهای آتی سبد سهام می توان با سرمایه کمتر، سود بیشتری را به دست آورد.

6) امکان کسب سود از بازارهای افزایشی و کاهشی: سرمایه گذاران با خرید و فروش قراردادهای آتی سبد سهام می توانند از نوسانات سبد سهام که همگام با نوسانات شاخص است در هر دو حالت صعودی و نزولی سود کسب کنند. در صورتی که انتظارات سرمایه گذار از بازار به صورت افزایشی باشد سرمایه گذار می تواند اقدام به خرید آتی سبد کند و سود به دست آورد. اما اگر سرمایه گذار انتظار بازار کاهشی داشته باشد، می تواند برای کسب سود اقدام به فروش قرارداد آتی سبد کند.

7) معامله در بازار آتی سبد منوط به داشتن سهام موجود در سبد پایه نیست: برای اتخاذ موقعیت فروش در قرارداد آتی سبد سهام، نیازی نیست که سرمایه گذار سهام موجود در سبد پایه را در کد معاملاتی خود داشته باشد.

8) عدم توقف نماد قرارداد آتی سبد سهام: حتی در صورتی که نماد معاملاتی سهام موجود در سبد پایه متوقف شود، نماد قرارداد آتی سبد سهام متوقف نمی شود.

9) سایر مزایا: معاملات قراردادهای آتی سبد سهام نسبت به معاملات سهام مشمول کارمزد کمتری است. همچنین معاملات این قراردادها معاف از مالیات هستند. البته لازم به ذکر است در صورتی که سرمایه گذار موقعیت خود را تا سررسید حفظ کند و قرارداد به صورت فیزیکی تسویه شود، به انتقال سهام موجود در سبد پایه از کد معاملاتی فروشنده به کد معاملاتی خریدار مالیات تعلق می گیرد اما از معاملات خود قرارداد آتی هیچ مالیاتی اخذ نمی شود.

فرآیند معاملات قراردادهای آتی سبد سهام در بورس اوراق بهادار تهران

مشتریان برای ورود به بازار آتی و معاملات این قراردادها باید فرآیند تعیین شده توسط بورس اوراق بهادار تهران را طی کنند که در زیر به تشریح این فرآیند پرداخته شده است:

الف) فرآیند ثبت سفارش و انجام معامله

1) انتخاب کارگزار: مشتری باید برای اتخاذ موقعیت تعهدی در قراردادهای آتی سبد سهام به کارگزاری که دارای مجوز فعالیت در بازار آتی است، مراجعه کند.

2) درخواست مشتری از کارگزار مبنی بر فعالسازی کد معاملاتی در بازار آتی: فعالیت در بازار آتی منوط به داشتن کد معاملاتی است. مشتریانی که در بازار سهام، کد معاملاتی دارند، می توانند از طریق کارگزار کد معاملاتی خود را در بازار آتی فعال کنند. مشتریان دیگر، باید درخواست ایجاد کد معاملاتی و فعالسازی آن در بازار آتی را به کارگزار بدهند. کارگزار برای فعالسازی کد معاملاتی در بازار آتی، مدارک زیر را از مشتری دریافت می کند:

الف) کپی برابر اصل شناسنامه و کارت ملی برای اشخاص حقیقی و آخرین تغییرات آگهی روزنامه رسمی حاوی مشخصات و کپی برابر اصل شناسنامه و کارت ملی صاحبان امضای مجاز برای اشخاص حقوقی

ب) فرم تکمیل شده احراز هویت مشتریان

ج) فرم بیانیه ریسک که به امضای مشتری رسیده باشد. این فرم که پیش از آغاز معاملات در بازار آتی به امضای مشتری می رسد، حاکی از آگاهی کامل مشتری از ریسک معاملات آتی است.

3) امضای قرارداد مشتری کارگزار: قرارداد مشتری-کارگزار، قراردادی است که بین مشتری و کارگزار منعقد و حقوق و تعهدات طرفین براساس آن مشخص می شود.

4) تامین وجه تضمین اولیه توسط مشتری: وجه تضمین، مبلغی است که مشتری به منظور ضمانت اجرای تعهد خرید یا فروش خود به حساب کارگزار واریز می کند.

5) ثبت و اجرای سفارش: مشتری می تواند از طریق درگاه آنلاین نسبت به ورود سفارش برای اخذ موقعیت در بازار قرارداد آتی اقدام کند. سفارش ها به روش حراج و براساس اولویت قیمت و زمان اجرا می شوند. در سامانه معاملاتی، سفارش های اتخاذ موقعیت خرید در مقابل اتخاذ موقعیت فروش قرار می گیرند و در صورت برابری قیمت پیشنهادی خرید، با قیمت پیشنهادی فروش، معامله به طور خودکار توسط سیستم معاملات انجام می شود.





rating
  نظرات

نظری وجود ندارد.

نام
ایمیل
وب سایت
عنوان
نظر
کد CAPTCHA
وارد نمودن کد